Kosmisch Ei
Waarom maak je wat je maakt? In dit geval vermoedelijk vanwege een hoogsensitieve archetypische verbinding. Iets existentieels. Een ei is existentieel.
Een ei. Van as. Ik heb Kosmisch Ei een tijd geleden gemaakt. Wist aanvankelijk niet wat ik ermee aan moest. Een ei gemaakt van as, as van haar. Een tekening die menselijk materiaal met papiervezel combineert. Mens als doorgaans waarnemend subject is nu feitelijk ook object, in het werk beland. Waarmee het een samengaan van tegenstelingen is geworden. En dat geldt ook voor het materiaal en het idee waar de vorm voor staat: as en ei. Einde en nieuw begin. Het (letterlijke) vuur in het maakproces ondersteunt het idee van transformatie.
Begin 2026 was ik India. Zo’n twintig jaar geleden was ik in Varanasi en ik had een sterk verlangen om terug te gaan naar deze stad, ook wel “de stad van de Dood” genoemd. Slow traveling dit keer, ik bracht twee weken door in de heilige en oude stad en bezocht dagelijks de Ganges. Zat vaak urenlang bij één van de crematiegronden aan de heilige rivier, de Harishchandra ghat. Om (als buitenstaander) de rituelen rondom de crematies waar te nemen, te “ervaren”: rituelen waarin water en vuur een belangrijke rol hebben. Volgens hindoeïstische overtuiging leiden sterven en gecremeerd worden in Varanasi tot bevrijding in de cyclus van reïncarnatie.
Bij de ghats van Varanasi worden steenachtige zwarte eieren verkocht. Kosmische eieren, zo bleek. Het ei staat voor de scheppende kracht van Brahma, de schepper van het universum volgens het hindoeïsme. Het ei is als onderdeel van de Shiva Lingham is overal te zien in Varanasi. Vanuit de Trimurti, de goddelijke drie-eenheid, is er een wisselwerking tussen de drie goden Brahma, Vishnu en Shiva: het EI (Brahma): de geboorte en expansie van het universum. Het behoud ervan door Vishnu: het leven binnen het ei. En: de ontbinding (Shiva). Shiva is creator en vernietiger tegelijk. Varanasi wordt overigens gezien als de stad van Shiva. Shiva zal de schaal van het ei verbrijzelen, een vernietiging die niet het einde vormt: de as van de verbrande kosmos vormt de kiem voor het volgende ei.
Het idee dat het universum voortkomt uit een ei blijkt in veel oude beschavingen op te duiken, het Griekse Orphische Ei, in Egypte, de Chinese Pangu die hemel en aarde zou hebben geschapen uit een kosmisch ei.
Het verband tussen de mythen is het idee van potentieel. Het ei is een gesloten systeem dat al het leven in zich draagt, maar nog niet “is”. In het hindoeïsme is Shiva de kracht die de schaal doorbreekt. De vernietiging is nodig voor manifestatie. Waarmee Shiva niet zozeer vernietiger van het leven maar bevrijder van de vorm.
Hier kom ik terug bij mijn werk. Op de achtergrond van mijn werk figureert onder meer het gedachtegoed van Gilles Deleuze. De benadering van het Kosmisch Ei vanuit de hindoefilosofie bracht me op de gedachte van het ei van Dogon, waar Deleuze over geschreven heeft. Het ei van Dogon komt uit de scheppingsmythologie van het Dogon-volk in Mali, West-Afrika. Het Ei van de Dogon bevat het ei de kiemen van alle dingen en is het ei te zien als een vibratie, niet zozeer een ding. Net als de Shiva Lingam wordt het ei gezien als singulariteit, een heel klein punt met een enorme dichtheid. En dus potentie. Terug naar Deleuze. In Mille Plateaux gebruiken Deleuze en Guattari, door de Dogon geïnspireerd, het Kosmisch Ei om het Lichaam zonder Organen (LzO) uit leggen.
Het ei wordt hierbij niet gezien als iets in de voortplanting van een dier maar als iets anders: als een veld van intensiteiten. In een ei is alles nog vloeibaar, er zijn nog geen vaste organen, alleen stromingen en vectoren. De verwijzing naar het “Dogon-ei” wordt gemaakt om een staat van puur potentieel te beschrijven. Een wereld die nog niet is vastgelegd in structuren en dogma’s. En dit is ook wat de Shiva Lingam representeert: een vorm die alle vormen bevat maar zelf nog geen specifieke vorm heeft aangenomen.
Vergelijking Dogon, Deleuze en Shiva (Lingam): bij Dogon is het ei de toestand van een trillende kiem, de dynamiek een spiraalvormige beweging en de breuk van het ei resulteert in de creatie van de materiële wereld. In het gedachtengoed van Deleuze is het ei te zien als een veld van pure intensiteit, door een stroom van verlangen vinden breuken plaats die het “worden”, becoming, mogelijk maken. Waar bij Shiva het kosmische ei als een vormloze bron wordt beschouwd, de dynamiek de kosmische dans (Nataraja) en de breuk is gelijk aan destructie, dat een nieuwe vorm baart.
Voor Deleuze is het kosmische ei een pleidooi tegen starheid. Hij ziet het universum (en de mens) niet als een kant-0en-klaar product, maar als een voortdurend proces van wording. Shiva die ik in Varansi ontmoette is in deze context de ultieme “Deleuziaanse” godheid: Shiva vernietigt gestolde structuren (de “organen”) om ons terug te brengen naar de staat van het ei, waar alles weer mogelijk is. Een filosofie van radi-kale openheid. Dit, het steeds weer “breken”, het vernieuwen met de focus op potentie en het ongereguleerde, zijn concepten, die zich ophouden achter mijn werk, het werken met as, in brede zin. Ze komen samen in het werk Kosmisch Ei. Dat (uiteraard) is losgemaakt van het papieren kader.
Opmerking: de tekst komt voort uit een dialoog met Gemini, de Google AI. Gemini bracht veel inhoud. Mijn inbreng vooral de vragen over verbanden. Verbanden tussen mijn werk, Shiva als vernietiger en creator tegelijk en de relatie met het concept Lichaam zonder Organen van Deleuze/Guáttari.